Co to jest przetwarzanie sensoryczne

---

Przetwarzanie sensoryczne to „procedura, w której odbieramy komunikaty sensoryczne z naszego ciała i otoczenia”. Następnie interpretujemy te komunikaty i organizujemy celowe reakcje. Dzieje się tak, gdy informacje o doznaniach są przekazywane tam i z powrotem między ośrodkowym układem nerwowym (OUN) — mózgiem i rdzeniem kręgowym — a obwodowym układem nerwowym, czyli nerwami poza OUN” (Kranowitz, 2004). Pobór bodźców zachodzi nieustannie u każdego z nas podczas codziennych zajęć i odpowiednio na nie reagujemy. Odbieramy wszelki input poprzez zmysły: wzrok, słuch, węch, smak i dotyk oraz poprzez „zmysły cielesne”: dotyk (taktylny/obronny), ruch i grawitację (przedsionkowy) oraz pozycję ciała (propriocepcję). Każdy zmysł działa osobno i we współpracy z innymi, przesyłając nam informacje o środowisku oraz o naszym ciele w danym środowisku.

Aby zrozumieć, jak zmysły współdziałają, wyobraź sobie, co dzieje się w naszym ciele automatycznie (jeśli OUN działa prawidłowo), gdy po prostu wchodzimy po schodach z poranną kawą. Wzrokowo widzimy schody i zaczynamy unosić stopę — włącza to propriocepcję, układ przedsionkowy oraz dotyk. Czujemy zapach kawy i uważamy, by jej nie rozlać, wchodząc po stopniach. Możemy słyszeć głosy współpracowników, czuć ubranie na skórze, dotykać poręczy, a nawet poczuć, że gorąca kawa chlupnęła na dłoń — mimo to wciąż przenosimy ciężar ciała i naprzemiennie unosimy nogi, aby iść dalej. Każdy zmysł jest „wywoływany do działania” i niezbędny do pomyślnego ukończenia tej aktywności. W każdej czynności nasz układ stale wysyła i interpretuje komunikaty, by umożliwić nam skuteczne działanie.

U niektórych osób, zwłaszcza w spektrum autyzmu, mogą występować dysfunkcje/trudności przetwarzania sensorycznego. To „niezdolność do adekwatnego reagowania na zwykłe doświadczenia, gdy OUN nieefektywnie przetwarza bodźce” (Kranowitz, 2003). Obecnie nie ma jednej, konkretnej przyczyny tych trudności, ale mogą one prowadzić do znacznych nieporozumień u osób wspierających. Dzieci z ASD mogą często nie reagować „odpowiednio” i być postrzegane jako przejawiające zachowania trudne lub obsesje. W gruncie rzeczy stopień i intensywność bodźca/reakcji nie pasują do siebie. Przeciążenie może wyglądać różnie w zależności od obszaru:

---

Bodźce wzrokowe

• Wpatruje się w wirujące obiekty.
• Kręci się w kółko własnym ciałem.
• Odwraca się w przeciwną stronę, niż mówi nauczyciel.
• Domaga się noszenia okularów przeciwsłonecznych w pomieszczeniu.
• Skrajnie uporządkowany lub nieuporządkowany pokój (np. zauważa minimalne przestawienie przedmiotu).
• Gubi miejsce podczas czytania.
• Nie nawiązuje kontaktu wzrokowego lub patrzy „ponad” twarzą rozmówcy.
• Ma trudność z odnalezieniem zabawki na zagraconej półce.
• Przechyla/obraca głowę podczas czytania wiersza tekstu.
• Błędnie ocenia odległości — wpada na ludzi lub przedmioty.

Bodźce słuchowe

• Zasłania uszy podczas alarmu lub gdy klasa hałasuje.
• Ucieka z głośnych miejsc.
• Skarży się na odgłosy w klasie lub za oknem (kosiarka, dmuchawa, owady na szybie, dźwięk pisania).
• Zasłania uszy w stołówce lub nie wchodzi do sali gimnastycznej, gdy jest dużo ludzi.
• Domaga się, by tata używał środka „Rain-X”, aby nie uruchamiać wycieraczek.
• Nie reaguje na polecenia, gdy ma na sobie „szeleszczące” ubrania (np. dresy).
• Mruczy lub śpiewa do siebie.
• Domaga się, by przy stole mówiła tylko jedna osoba naraz.
• Mówi głośniej niż ktokolwiek w klasie.
• Wybiega z toalety w momencie spłukiwania.

Bodźce dotykowe (taktylne)

• Odchyla ręce do tyłu przed podniesieniem przez dorosłego lub wyrywa dłoń przy próbie wzięcia za rękę.
• Ciągle „wisi” na dorosłym lub wciska się między materac a stelaż łóżka.
• Unika dotykania niektórych powierzchni/faktur (tkaniny, dywany).
• Lubi dotykać konkretnych tkanin (np. pończochy).
• Nie lubi brudzić rąk/stóp (piasek, kremy, farba).
• Dotyka wszystkiego, co widzi.
• Nie lubi dotyku w okolicy twarzy, włosów, głowy (mycie twarzy, strzyżenie).
• Nie reaguje na ból (skaleczenia, zastrzyki, siniaki, nawet złamania).
• Bywa, że gryzie własną skórę.
• Reaguje negatywnie na podejście od tyłu.
• Nosi krótkie spodenki nawet podczas dużych mrozów.

Smak i zapach

Smak

• Odmawia jedzenia niektórych potraw (faktura lub smak) lub wybiera skrajnie intensywne smaki (cytryny, ostry sos).
• Ma odruch wymiotny, gdy proszony jest o zjedzenie nielubianego pokarmu.
• Liże lub smakuje plastelinę/zabawki.

Zapach

• Mówi do personelu: „śmierdzisz”, gdy ktoś ma mocne perfumy lub czuć cebulę po lunchu.
• Przeciwnie — może wąchać wszystko, czego dotyka, by się zorientować i poczuć komfortowo.
• Oddycha przez usta zamiast przez nos.
• Unika niektórych miejsc (farmy, mini-zoo, sklepy rybne).
• Nie przeszkadza mu zapach własnego stolca lub brudnej pieluchy.
• Nie korzysta z toalety w szkole.

Bodźce proprioceptywne

(trudność w interpretacji doznań z mięśni, stawów, więzadeł i ścięgien)

• Szarpie, skręca lub żuje przedmioty (koszulka, guma, ołówek).
• Często psuje zabawki lub krzywdzi rówieśników niechcący.
• Opiera się, obija, potyka, „rozbija” o przedmioty.
• Idąc, przesuwa dłonią po ścianach.
• Zbyt mocno naciska podczas pisania (dziurawi kartkę).
• Celowo upada lub wpada na rzeczy.
• Sprawia wrażenie, jakby fizycznie „atakował” wszystko dookoła.
• Stoi zbyt blisko rozmówcy.
• Chodzi sztywno i nieskoordynowanie.
• Ciągnie za palce lub „strzela” kostkami.

Bodźce przedsionkowe

(nad-/niedowrażliwość na równowagę i ruch)

• Sprawia wrażenie „poszukiwacza wrażeń” (skoki z wysokości, szybka jazda).
• Albo przeciwnie — bywa siedzący/ostrożny i niechętnie ryzykuje.
• Trudność w koordynacji ruchów gałek ocznych.
• Kłopot z pozostaniem w pozycji siedzącej.
• Stale opiera głowę na dłoni/ramieniu.
• Woli leżeć niż siedzieć prosto.
• Ma chorobę lokomocyjną (samochód, łódź, pociąg, samolot, ruchome schody, winda).
• Bardzo luźny lub bardzo napięty chwyt ołówka/nożyczek.
• Lubi być do góry nogami.
• Łatwo traci równowagę na rowerze lub na schodach.

To nie zawsze są problemy wychowawcze, lecz wyzwania sensoryczne, na które można odpowiadać poprzez aktywności sensoryczne wplatane w dzień oraz regularne sesje terapii zajęciowej (OT).

---

„Dieta sensoryczna”

„Dieta” sensoryczna dostarcza takiej kombinacji bodźców, która „karmi/odżywia” układ nerwowy dziecka. Gdy układ nerwowy czuje się uporządkowany, łatwiej osiąga optymalną uwagę i wykonanie zadań. U części dzieci układ nerwowy nie przetwarza bodźców efektywnie, co może sprzyjać trudnościom behawioralnym i emocjonalnym. Dieta sensoryczna może zapewniać lub modyfikować bodźce, by lepiej odpowiadać na potrzeby tych dzieci. Wiele codziennych aktywności dostarcza bodźców, ale u niektórych – np. w ASD – potrzebna jest zindywidualizowana dieta wpleciona w dzień.

Paula Aquilla (2004) pisze, że dieta sensoryczna może obejmować:

• Aktywności planowane na konkretne pory dnia;
• Bodźce w ramach rutyn i codziennych czynności;
• Bodźce tworzone przez środowisko;
• Bodźce płynące z rekreacji i wypoczynku;
• Bodźce wynikające z interakcji z innymi.

Poniżej pomysły do „diety sensorycznej” w poszczególnych obszarach.

---

Pomysły wzrokowe

• Ogranicz ilość materiałów wiszących pod sufitem i na ścianach.
• Przechowuj pomoce w pojemnikach.
• Organizuj i opisuj materiały, by było wiadomo, gdzie co ma miejsce.
• Umieszczaj obrazki na pojemnikach (dla dzieci z słabszą pamięcią wzrokową).
• Używaj szablonów/obrazków pokazujących, gdzie co odkładać (biurko, pokój).
• Naklej na biurku linijkę liczbową lub alfabet.
• Stosuj liniowany papier „szkolny” lub kratkę, by wspierać odstępy.
• Ogranicz ilość materiału wzrokowego na jednej karcie pracy.
• Zamiast jarzeniówek użyj lampy.
• Zamiast myszy — ekran dotykowy.
• Oprogramowanie do organizacji materiału.
• Pozwól dziecku siedzieć plecami do nauczyciela (patrzy na gładką ścianę).
• Niech dziecko robi własne notatki i ma też notatki rówieśnika.

Pomysły słuchowe

• Minimalizuj werbalne instrukcje.
• Używaj zatyczek do uszu lub słuchawek.
• Pozwól na ulubioną muzykę (np. klasyka, disco-polo).
• Więcej wizualizacji — obrazki/słowa.
• Historyjki społeczne o tym, co może się wydarzyć i jakie dźwięki słychać.
• Odwrażliwianie: stopniowe, powtarzane wizyty w trudnym miejscu.

Pomysły dotykowe

• Gdy uczeń mówi, że dotyk „boli” lub się odsuwa — uznaj jego odczucie i przerwij dotykanie.
• Eksperymentuj z ubranami, które są komfortowe (frotte, 100% bawełna, kilkukrotnie prane, bez metek).
• Zapewnij łatwy dostęp do małych fidgetów (miękkie, gniotki, teksturowane).
• Pozwól siedzieć w pufie/fotelu worek.
• Skieruj do terapeuty zajęciowego po kolejne pomysły (kamizelki obciążeniowe, sztućce adaptacyjne, „szczotkowanie”).

Smak i zapach — pomysły

Smak

• Przy nagradzaniu jedzeniem lub gotowaniu używaj znanych, lubianych pokarmów.
• Wszystkie trucizny przechowuj pod kluczem.
• Skonsultuj dietę z dietetykiem.

Zapach

• Miej pod ręką lampkę zapachową, świecę, balsamy, mydło, mazaki/ naklejki zapachowe do wąchania w celu wyciszenia.
• Pamiętaj, że dany zapach może wywołać reakcję negatywną.
• Trzymaj chusteczki pod ręką.
• Używaj minimum perfum/kolonii.
• Zwracaj uwagę na środki piorące — wybieraj bezzapachowe.

Propriocepcja — pomysły

• Ruchy góra–dół (skakanka, kozłowanie piłki, trampolina) — by pobudzić.
• Ruchy przód–tył (huśtanie, bujany fotel) — by wyciszyć.
• Piłki antystresowe, theraputty, fidgety.
• Żucie chrupiących/żujących rzeczy (guma schłodzona, lukrecja, precle, marchewka).
• Wyznacz miejsce do tupania lub chodzenia w kółko.
• Nigdy nie odbieraj WF-u ani przerwy — dziecko potrzebuje głębokich ucisków (bieg, trucht).

Układ przedsionkowy — pomysły

• Twórz „ciężkie prace” (np. zdejmowanie krzeseł w pracowni, wynoszenie śmieci, noszenie encyklopedii do biblioteki).
• Powoli przechodź między skrajnymi pozycjami (z podłogi do stania).
• Spowalniaj własne ruchy.
• Gumowe taśmy na przednich nogach biurka.
• Poduszka dynamiczna lub piłka do siedzenia.
• Częste przerwy w ciągu dnia.
• Trampolina.
• Naklejki/stemple do nauki lewo/prawo.
• Gry z naprzemiennym, rytmicznym ruchem.
• Wzmacniaj użycie ręki dominującej.
• Karuzela, kolejki górskie, wiszenie głową w dół, sporty zespołowe, pływanie, skręcanie łańcuchów huśtawki i „odkręcanie”, sanki, zjeżdżalnie wodne.

---

Dieta aktywności sensorycznych może w czasie zdziałać wiele: uspokoić nadmiernie pobudzone lub aktywne dziecko, pobudzić zbyt mało aktywne/pasywne, zapobiegać nieprzyjemnym reakcjom na bodźce, zmniejszać zachowania poszukujące bodźców (stym), zwiększać produktywność i komfort oraz uczyć strategii samoregulacji. To wymaga czasu i nie może być realizowane w izolacji przez terapeutę — to wspólny wysiłek domu, szkoły, terapii i wszystkich wspierających osobę z ASD i trudnościami sensorycznymi.